Khi phát triển với mật độ cao, rêu không chỉ ảnh hưởng đến hình thức của cây và chất lượng nông sản mà còn có thể làm thay đổi điều kiện sinh thái trong vườn, gây khó khăn cho công tác chăm sóc và quản lý cây trồng.
Việc hiểu rõ tác hại, quy luật phát sinh và các yếu tố thuận lợi cho rêu phát triển là cơ sở để lựa chọn biện pháp kiểm soát phù hợp, góp phần duy trì sức sinh trưởng của cây và nâng cao hiệu quả sản xuất.
1. Rêu gây ra những tác hại gì đối với cây họ cam quýt?
1.1. Ảnh hưởng đến thân và cành cây
Rêu thường hình thành lớp phủ trên bề mặt vỏ thân và cành, đặc biệt tại những vị trí có độ ẩm cao, ít ánh sáng và lưu thông không khí hạn chế. Lớp rêu phát triển dày có thể duy trì độ ẩm trên bề mặt vỏ cây, làm thay đổi điều kiện vi khí hậu tại vị trí bám.
Rêu nhìn chung không phải sinh vật ký sinh thực sự trên cây trồng, do đó không nên mặc định rằng rêu trực tiếp hút chất dinh dưỡng từ thân và cành. Tuy nhiên, sự phát triển dày đặc của rêu thường là dấu hiệu cho thấy điều kiện trong vườn đang thuận lợi cho các sinh vật ưa ẩm phát triển, cần được kiểm tra và quản lý phù hợp.
1.2. Ảnh hưởng đến quá trình quang hợp của lá
Khi rêu phát triển thành lớp phủ dày trên bề mặt lá, khả năng ánh sáng tiếp cận mô quang hợp có thể bị hạn chế. Tùy thuộc vào mật độ lớp phủ và diện tích lá bị ảnh hưởng, hiện tượng này có thể làm giảm hiệu quả quang hợp, ảnh hưởng đến quá trình sinh trưởng và phát triển của cây.
Đặc biệt, những vị trí bên trong tán, nơi ánh sáng yếu và độ ẩm thường duy trì lâu hơn, có thể tạo điều kiện thuận lợi cho rêu phát triển và lan rộng.
1.3. Làm giảm chất lượng và giá trị thương phẩm của quả
Rêu bám trên bề mặt quả làm giảm độ sạch, ảnh hưởng đến màu sắc và hình thức bên ngoài của nông sản. Đối với cam, quýt và các loại quả tiêu thụ tươi, sự xuất hiện của lớp rêu có thể làm giảm tính thẩm mỹ, gây khó khăn trong khâu làm sạch, phân loại và tiêu thụ sản phẩm.
Mức độ thiệt hại phụ thuộc vào mật độ rêu, diện tích bề mặt quả bị phủ và yêu cầu chất lượng của thị trường.
1.4. Ảnh hưởng đến điều kiện bề mặt đất
Khi phát triển thành lớp phủ dày trên bề mặt đất, rêu có thể làm thay đổi điều kiện thấm nước và trao đổi khí tại lớp đất bề mặt. Mức độ ảnh hưởng phụ thuộc vào đặc tính đất, mật độ rêu, chế độ nước và phương thức canh tác.
Do đó, cần đánh giá tình trạng rêu trong mối liên hệ với điều kiện thoát nước, độ ẩm và khả năng thông thoáng của đất, thay vì chỉ dựa vào sự hiện diện của lớp phủ màu xanh.
1.5. Làm tăng chi phí chăm sóc và quản lý vườn
Lớp rêu phát triển dày trên thân, cành và các bộ phận cây trồng có thể cản trở sự tiếp xúc trực tiếp của một số loại phân bón lá và thuốc bảo vệ thực vật với bề mặt cần xử lý. Trong những trường hợp nhất định, điều này có thể làm giảm hiệu quả sử dụng chế phẩm.
Nếu việc xử lý không đạt yêu cầu, người sản xuất có thể phải tăng số lần chăm sóc hoặc xử lý, kéo theo chi phí vật tư và nhân công. Tuy nhiên, mức độ ảnh hưởng thực tế còn phụ thuộc vào loại chế phẩm, đối tượng cần kiểm soát và phương pháp sử dụng.
2. Đặc điểm phát sinh và quy luật phân bố của rêu trong vườn cam quýt
2.1. Điều kiện thuận lợi cho rêu phát triển
Rêu sinh trưởng và lan rộng thuận lợi trong điều kiện ấm, ẩm, đặc biệt tại những khu vực có độ ẩm kéo dài, ánh sáng hạn chế và thông gió kém. Vì vậy, các vườn cam quýt có tán cây rậm rạp, mật độ trồng cao, cắt tỉa không hợp lý hoặc chế độ chăm sóc chưa phù hợp thường có nguy cơ xuất hiện rêu nhiều hơn.
Tình trạng cây sinh trưởng yếu, vườn cây lâu năm và điều kiện vi khí hậu trong tán cũng là những yếu tố cần được quan tâm khi đánh giá mức độ phát sinh của rêu.
2.2. Quy luật phát triển theo mùa
Rêu có thể bắt đầu phát triển mạnh hơn khi nhiệt độ tăng vào mùa xuân. Quá trình phát triển có thể bắt đầu ở mức nhiệt độ khoảng 10°C, tăng mạnh vào cuối mùa xuân và đầu mùa hè.
Trong mùa hè nóng, khô, tốc độ sinh trưởng của rêu có thể giảm nếu điều kiện độ ẩm không thuận lợi. Đến mùa thu, khi nhiệt độ và độ ẩm thích hợp trở lại, rêu có thể tiếp tục phát triển mạnh. Vào mùa đông, nhiệt độ giảm thường làm chậm quá trình sinh trưởng.
Diễn biến cụ thể phụ thuộc vào loài rêu, điều kiện khí hậu địa phương và chế độ chăm sóc vườn. Vì vậy, người trồng cần theo dõi tình trạng thực tế để chủ động vệ sinh và quản lý rêu theo từng thời kỳ.
2.3. Ảnh hưởng của địa hình và điều kiện ánh sáng
Trong vườn cam quýt, các khu vực có độ ẩm cao và ít ánh sáng thường thuận lợi hơn cho rêu phát triển. Những vườn nằm ở vị trí râm mát trên sườn dốc có thể bị ảnh hưởng nhiều hơn các vườn nhận được ánh sáng đầy đủ. Tương tự, tại những khu vực bằng phẳng có độ ẩm cao và thoát nước kém, rêu cũng có thể phát triển mạnh.
Điều này cho thấy địa hình không phải yếu tố quyết định duy nhất; độ ẩm, khả năng thoát nước và điều kiện chiếu sáng tại từng vị trí mới là những yếu tố cần được xem xét đồng thời.
2.4. Ảnh hưởng của tuổi cây, mật độ trồng và kỹ thuật chăm sóc
Các vườn cam quýt lâu năm, cây sinh trưởng yếu hoặc có tán phát triển quá dày thường có điều kiện thuận lợi cho rêu phát triển hơn những vườn cây khỏe, thông thoáng và được quản lý tốt.
Vườn trồng quá dày làm giảm khả năng lưu thông không khí và chiếu sáng bên trong tán. Việc không cắt tỉa hoặc cắt tỉa không hợp lý, kết hợp với cỏ dại phát triển mạnh và độ ẩm kéo dài, có thể làm tăng mức độ phát sinh rêu.
Trên cùng một cây, rêu có thể xuất hiện ở thân trước rồi phát triển trên các cành chính, cành bên và những vị trí khác có điều kiện thuận lợi. Tuy nhiên, trình tự phân bố này có thể thay đổi tùy điều kiện thực tế.
Ngoài ra, việc sử dụng phân bón qua lá với tần suất hoặc lượng quá cao, đặc biệt khi dung dịch thường xuyên tiếp xúc với thân và cành, có thể đi kèm với sự gia tăng rêu trong một số điều kiện canh tác. Vì vậy, cần quản lý chế độ bón phân phù hợp với nhu cầu dinh dưỡng của cây.
3. Biện pháp quản lý và hạn chế rêu trong vườn cam quýt
3.1. Vệ sinh vườn, khơi thông mương rãnh và quản lý độ ẩm
Vệ sinh vườn định kỳ là biện pháp quan trọng nhằm hạn chế sự phát triển của rêu và cải thiện điều kiện sinh thái trong vườn cam quýt.
Người trồng cần loại bỏ lớp rêu bám quá dày trên thân, cành tại những vị trí phù hợp, đồng thời khơi thông mương rãnh để bảo đảm thoát nước kịp thời, hạn chế tình trạng ẩm ướt kéo dài. Công việc vệ sinh có thể được thực hiện kết hợp với đợt chăm sóc vườn vào mùa đông hoặc thời kỳ thích hợp khác.
Sau khi làm sạch bề mặt thân cây, có thể xem xét biện pháp quét vôi theo quy trình phù hợp với loại cây và điều kiện canh tác. Việc xử lý thân cây cần bảo đảm an toàn cho vỏ cây, tránh làm tổn thương cơ học trong quá trình loại bỏ rêu.
Quét vôi hoặc sử dụng chế phẩm xử lý thân cây không thay thế cho việc xác định nguyên nhân của các vấn đề như thán thư, nứt vỏ hay chảy nhựa. Hiệu quả phòng trừ những hiện tượng này phụ thuộc vào nguyên nhân gây hại và thành phần chế phẩm được sử dụng.
3.2. Cắt tỉa hợp lý, tăng cường thông thoáng và chiếu sáng
Đối với những vườn có tán quá rậm rạp, cần cắt tỉa để giảm sự giao tán, tăng khả năng lưu thông không khí và cải thiện điều kiện chiếu sáng bên trong tán cây.
Việc cắt tỉa cần phù hợp với đặc điểm sinh trưởng của cây, tập trung loại bỏ những cành không cần thiết và điều chỉnh cấu trúc tán nhằm tạo môi trường thông thoáng. Đối với vườn trồng quá dày, có thể xem xét điều chỉnh mật độ cây và khoảng cách giữa các hàng khi điều kiện sản xuất cho phép.
Bên cạnh đó, cần kiểm soát cỏ dại và quản lý bề mặt đất phù hợp. Những biện pháp này góp phần cải thiện điều kiện vườn, hạn chế các vị trí có độ ẩm kéo dài và giảm môi trường thuận lợi cho rêu phát triển.
3.3. Bón phân cân đối và quản lý việc phun phân bón lá
Bón phân cần căn cứ vào nhu cầu dinh dưỡng và giai đoạn sinh trưởng của cây cam quýt. Không nên sử dụng phân bón qua lá với lượng hoặc tần suất vượt nhu cầu, đặc biệt khi việc phun thường xuyên làm ướt thân và cành trong điều kiện độ ẩm cao.
Cần điều chỉnh nồng độ, lượng sử dụng và thời điểm phun theo hướng dẫn của sản phẩm, tránh phun không cần thiết lên những bộ phận không phải mục tiêu xử lý. Việc duy trì chế độ dinh dưỡng hợp lý kết hợp với quản lý tán cây và độ ẩm giúp cải thiện điều kiện sinh trưởng của cây, đồng thời hỗ trợ hạn chế các yếu tố thuận lợi cho rêu phát triển.
3.4. Lựa chọn biện pháp xử lý phù hợp với đối tượng
Khi rêu phát triển dày hoặc gây ảnh hưởng rõ rệt đến cây trồng, cần xác định đúng đối tượng và lựa chọn biện pháp kiểm soát phù hợp. Không nên đánh đồng rêu với tảo, địa y hoặc các tác nhân gây bệnh khác, bởi đặc điểm sinh học và khả năng đáp ứng với biện pháp xử lý của chúng không giống nhau.
Nếu sử dụng chế phẩm hóa học, cần căn cứ vào thành phần, phạm vi sử dụng được phép, hướng dẫn trên nhãn và mức độ an toàn đối với cây trồng. Không tự ý phối trộn thuốc diệt tảo, rêu, phân bón lá hoặc thuốc bảo vệ thực vật khi chưa xác định được tính tương thích và hiệu quả của hỗn hợp.
Đối với các công thức quét vôi hoặc xử lý thân cây có bổ sung vôi, lưu huỳnh và những thành phần khác, cần kiểm tra tính tương thích và thử nghiệm trên phạm vi nhỏ trước khi áp dụng rộng rãi. Việc sử dụng đúng hướng dẫn giúp hạn chế nguy cơ gây tổn thương vỏ cây và các tác động không mong muốn.
4. Chủ động quản lý rêu để nâng cao hiệu quả sản xuất
Rêu phát triển trên cây họ cam quýt chịu ảnh hưởng tổng hợp của độ ẩm, ánh sáng, nhiệt độ, mật độ tán và kỹ thuật chăm sóc vườn. Khi phát triển dày, rêu có thể ảnh hưởng đến bề mặt thân, cành, lá, quả, điều kiện đất và làm tăng công chăm sóc, quản lý.
Để hạn chế rêu, người trồng cần kết hợp vệ sinh vườn, khơi thông thoát nước, cắt tỉa hợp lý, quản lý mật độ tán và bón phân cân đối. Đồng thời, cần thường xuyên kiểm tra các vị trí rêu tập trung để phát hiện sớm và xử lý phù hợp.
Quản lý rêu hiệu quả không chỉ là loại bỏ lớp phủ đã xuất hiện, mà còn là cải thiện điều kiện sinh thái trong vườn để hạn chế rêu phát sinh và lan rộng. Thực hiện đồng bộ các biện pháp chăm sóc và quản lý sẽ góp phần duy trì sức sinh trưởng của cây cam quýt, nâng cao chất lượng quả và tối ưu hóa chi phí sản xuất.
5. Biện pháp hóa học
Ứng dụng giải pháp Profesfar® BRYO
Profesfar® BRYO là giải pháp của Profesfar® hướng đến quản lý các mảng bám sinh học trên bề mặt cây trồng, hình thành do sự phát triển của rêu, tảo và các nhóm vi sinh vật ngoại sinh. Dựa trên đặc tính oxy hóa, cơ chế tác động mà Profesfar® BRYO hướng đến bao gồm:
- Oxy hóa và phá hủy cấu trúc tế bào: Tác động lên màng tế bào, protein và các thành phần sinh học thiết yếu của sinh vật hình thành mảng bám.
- Ức chế hoạt động sinh lý: Làm suy giảm chức năng enzyme, ảnh hưởng đến quá trình trao đổi chất và hoạt động sống của tế bào. Đối với rêu và tảo, quá trình này có thể biểu hiện qua hiện tượng mất màu xanh, chuyển sang vàng nhạt hoặc trắng.
- Làm suy yếu và phân hủy mảng bám sinh học: Gây tổn thương rêu, tảo và các vi sinh vật trong lớp bám, thúc đẩy quá trình suy thoái, khô hóa và bong tách mảng bám khỏi bề mặt cây trồng.
- Hỗ trợ bất hoạt vi sinh vật: Thông qua cơ chế oxy hóa, góp phần hạn chế sự tồn tại của một số vi sinh vật trong lớp bám sinh học trên bề mặt cây trồng.
Thông qua các cơ chế trên, Profesfar® BRYO hướng đến quản lý các mảng bám sinh học, góp phần làm sạch bề mặt cây trồng và hạn chế sự tồn tại của vi sinh vật trong lớp bám.
Tổng hợp và biên soạn: Thạc sĩ. Phan Anh Thế