Tổng quan bệnh héo và loét thân do Ceratocystis trên Keo
Các loài Keo (Acacia spp.), đặc biệt là Acacia mangium, đóng vai trò quan trọng trong ngành lâm nghiệp Đông Nam Á nhờ sinh trưởng nhanh, chất lượng gỗ tốt và khả năng thích nghi rộng. Tuy nhiên, trong hai thập kỷ gần đây, bệnh héo và loét thân do nấm Ceratocystis đã trở thành một trong những mối đe dọa nghiêm trọng nhất đối với tính bền vững và hiệu quả kinh tế của các rừng trồng Keo trong khu vực. Ở Indonesia, Malaysia và Việt Nam, bệnh đã gây tỷ lệ chết cây cao, làm suy giảm năng suất gỗ và trong một số trường hợp dẫn đến việc loại bỏ A. mangium khỏi hệ thống trồng rừng thương mại.
Sinh học và phân loại học của Ceratocystis
Ceratocystis là một chi nấm thuộc họ Ceratocystidaceae, bao gồm nhiều loài gây bệnh héo mạch dẫn, biến màu gỗ và loét thân trên cây nông nghiệp và cây thân gỗ. Khác với các tác nhân héo mạch điển hình như Fusarium hay Verticillium, nhiều loài Ceratocystis không chỉ xâm nhập hệ mạch mà còn gây chết mô nhu mô, tầng sinh gỗ và vỏ cây, dẫn đến hình thành các vết loét. Nấm xâm nhập chủ yếu qua vết thương do hoạt động lâm sinh, côn trùng đục thân, động vật hoặc tác động cơ giới.
Phân loại học của chi Ceratocystis đã có nhiều thay đổi trong 20 năm qua dựa trên phân tích hình thái và dữ liệu trình tự DNA. Một số loài trước đây được xem là C. fimbriata đã được tách thành các loài mới như C. albifundus, C. manginecans hoặc chuyển sang các chi mới. Tuy nhiên, ranh giới loài trong nhóm này vẫn còn gây tranh cãi, do sự đa dạng di truyền cao và khả năng thích nghi theo ký chủ.
Ký chủ và phân bố địa lý
Các loài Ceratocystis có phổ phân bố toàn cầu, xuất hiện ở vùng nhiệt đới, cận nhiệt đới và ôn đới. Ký chủ của nấm rất đa dạng, bao gồm nhiều loài cây rừng và cây trồng kinh tế như Keo, Bạch đàn (Eucalyptus), Xoan đào (Platanus), Sồi (Quercus), Xoài (Mangifera indica), Cao su (Hevea brasiliensis) và Khoai lang (Ipomoea batatas).
Đối với Keo, các loài gây hại quan trọng nhất là Ceratocystis manginecans và C. albifundus. Tại Đông Nam Á, C. manginecans là tác nhân chính gây bệnh héo và loét thân trên A. mangium, A. auriculiformis và A. crassicarpa. Sự bùng phát bệnh thường gắn liền với việc trồng các loài Keo ngoại lai trên diện tích lớn, theo mô hình độc canh và chu kỳ ngắn.
Triệu chứng và dịch tễ học
Triệu chứng điển hình của bệnh bao gồm biến màu gỗ giác, xuất hiện các vệt đen hoặc đỏ trong mô mạch, loét thân, nứt vỏ, vàng lá, héo và chết cây. Dịch tiết lên men có mùi trái cây thường xuất hiện tại các vết bệnh và thu hút các loài côn trùng ăn nấm, đặc biệt là bọ cánh cứng họ Nitidulidae, đóng vai trò quan trọng trong việc phát tán bào tử nấm.
Sự lây lan bệnh phụ thuộc vào nguồn nấm bệnh, sự hiện diện của vết thương và điều kiện môi trường thuận lợi. Ceratocystis tạo ra nhiều loại bào tử khác nhau, trong đó các bào tử dày vách như aleurioconidia có khả năng tồn tại lâu dài trong đất hoặc gỗ, góp phần duy trì nguồn bệnh qua nhiều chu kỳ trồng rừng. Bệnh có thể lây lan qua côn trùng môi giới, công cụ lâm sinh bị nhiễm, gió, nước và trong một số trường hợp là qua sự tiếp xúc giữa rễ cây.
Quản lý và kiểm soát bệnh
Do quy mô lớn và thời gian sinh trưởng dài của rừng trồng, việc sử dụng thuốc hóa học để kiểm soát bệnh Ceratocystis thường không khả thi về kinh tế và môi trường. Các biện pháp lâm sinh đóng vai trò quan trọng, trong đó tránh gây vết thương là nguyên tắc then chốt. Việc tỉa cành, tỉa thân hoặc “singling” cần được thực hiện đúng kỹ thuật, hạn chế vào thời kỳ côn trùng môi giới hoạt động mạnh và giảm tối đa kích thước vết thương.
Giám sát và phát hiện sớm triệu chứng bệnh trong rừng trồng giúp hạn chế nguồn lây nhiễm thông qua việc loại bỏ kịp thời cây bệnh. Công nghệ viễn thám và GIS ngày càng được ứng dụng để phát hiện bệnh ở quy mô cảnh quan, hỗ trợ công tác quản lý rừng hiệu quả hơn.
Kháng bệnh và kiểm soát sinh học
Chọn giống kháng hoặc chịu bệnh được xem là giải pháp bền vững nhất trong quản lý bệnh Ceratocystis. Acacia auriculiformis thể hiện mức độ chịu bệnh cao hơn A. mangium, và các giống Keo lai (A. mangium × A. auriculiformis) cho thấy tiềm năng kết hợp ưu thế sinh trưởng với khả năng chống chịu bệnh. Kháng đa gen được đánh giá là phù hợp cho lâm nghiệp Keo vì mang lại hiệu quả lâu dài trước nhiều chủng nấm khác nhau.
Bên cạnh đó, vi sinh vật nội sinh, đặc biệt là vi khuẩn nội sinh, đang được nghiên cứu như các tác nhân kiểm soát sinh học tiềm năng. Chúng có thể ức chế nấm gây bệnh thông qua cạnh tranh dinh dưỡng, sản sinh chất kháng nấm hoặc kích hoạt cơ chế kháng cảm ứng của cây. Tuy nhiên, việc ứng dụng thực tế vẫn cần thêm nghiên cứu để đánh giá hiệu quả và tính ổn định trong điều kiện rừng trồng quy mô lớn.
Kết luận
Bệnh héo và loét thân do Ceratocystis là thách thức lớn đối với rừng trồng Keo ở Đông Nam Á. Một chiến lược quản lý tổng hợp, kết hợp biện pháp lâm sinh hợp lý, chọn giống kháng hoặc chịu bệnh và tiềm năng kiểm soát sinh học, là cần thiết để đảm bảo tính bền vững lâu dài của sản xuất gỗ Keo trong khu vực.
Hiện nay mọi biện pháp Hóa học đều khôngg hiệu quả về kinh tế và môi trường, do chi phí lớn, chỉ có thể xử lý từ vườn ươm cây con để hạn chế bệnh, xử lý vườn ươm cây con bằng các thuốc trừ nấm đặc trị Ceratocystis.
Biên soạn: Thạc sĩ. Phan Anh Thế
