1. Phân bố
Sâu đục thân 5 thuộc họ Crambidae, bộ Lepidoptera và phân bố rộng tại Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Việt Nam, Ấn Độ, Bangladesh, Thái Lan, Iran cùng nhiều vùng trồng lúa khu vực Địa Trung Hải. Ngoài cây lúa, sâu còn có thể gây hại trên ngô, lúa mì và nhiều loài hòa thảo khác.
Loài này gây hại chủ yếu ở giai đoạn sâu non bằng cách đục phá bẹ lá và thân lúa, làm gián đoạn quá trình vận chuyển nước và dinh dưỡng, từ đó gây nên các triệu chứng đặc trưng như “dảnh héo” và “bông bạc”.
Ở vùng ôn đới như miền bắc Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc, sâu thường phát sinh từ một đến ba lứa mỗi năm. Trong khi đó, tại vùng nhiệt đới, sâu có thể phát sinh từ bốn đến sáu lứa mỗi năm và gần như không có giai đoạn ngủ nghỉ.
2. Phân loại học
| Bộ: | Lepidoptera |
| Họ: | Crambidae |
| Chi: | Chilo |
| Loài: | Chilo suppressalis (Walker, 1863) |
| Tên tiếng việt | Sâu đục thân 5 vạch đầu đen (đầu đen), Sâu đục thân châu Á hại lúa |
3. Các đượt trưởng thành xuất hiện rộ trong năm
Thời gian trưởng thành xuất hiện rộ thay đổi theo khu vực:
- Vùng có một lứa/năm: Trưởng thành rộ cuối tháng 7;
- Vùng có hai lứa/năm: Trưởng thành rộ cuối tháng 5 và cuối tháng 8 đến đầu tháng 9;
- Vùng có ba lứa/năm: Trưởng thành rộ vào giữa tháng 5, giữa tháng 7 và cuối tháng 8.
Các nghiên cứu gần đây cho thấy biến đổi khí hậu và nhiệt độ tăng đang làm mở rộng phạm vi phân bố cũng như gia tăng số thế hệ hàng năm của loài này.
4. Đặc điểm hình thái và vòng đời
4.1. Trưởng thành
Trưởng thành là loài bướm đêm cỡ trung bình, sải cánh khoảng 20 - 30 mm. Cánh trước có màu trắng bẩn đến nâu vàng, phủ các vảy nâu xám; cánh sau màu trắng nhạt đến nâu vàng.
Con đực: Cánh trước có gờ cong gần gốc, đỉnh cánh nhọn, mép cánh lượn sóng nhẹ, cánh màu nâu đỏ từ nhạt đến sẫm, thường có sọc dọc màu tối chạy từ gốc cánh qua đốm đen nhỏ ở giữa cánh, cánh sau màu trắng - nâu nhạt, lông tơ trên cánh có ánh kim loại.
Con cái: Cánh trước dài và hẹp hơn con đực, đỉnh cánh nhọn hơn, mép cánh xiên rõ, màu nâu nhạt với đốm đen nhỏ ở giữa cánh, cánh sau màu trắng.
Con cái thường lớn hơn con đực. Trưởng thành hoạt động chủ yếu về đêm và ẩn nấp ở phần dưới tán lúa hoặc cây ký chủ phụ vào ban ngày. Hoạt động bay và giao phối diễn ra vào ban đêm, chủ yếu trước nửa đêm.
Tuổi thọ trưởng thành trung bình khoảng 4 - 6 ngày trong điều kiện tự nhiên.
4.2. Giai đoạn trứng
Trứng có hình bầu dục dẹt, xếp chồng lên nhau giống vảy cá. Mỗi ổ trứng thường chứa từ 10 đến hơn 100 trứng. Trứng mới đẻ có màu trắng sữa, sau đó chuyển vàng xám hoặc xám đen trước khi nở. Trứng được đẻ chủ yếu ở mặt dưới lá lúa gần bẹ lá, đôi khi ở gần đầu lá.
Kích thước trứng khoảng: 0.9 mm x 0.5 mm. Trong điều kiện nhiệt đới, thời gian phát triển của trứng thường kéo dài 6-7 ngày.
Sau khi giao phối thành công, bướm cái bắt đầu đẻ trứng sau 1 - 2 ngày. Thời gian đẻ trứng mạnh nhất thường từ 20:00 - 21:00. Một con cái có thể đẻ trung bình 5 - 6 ổ trứng, tổng số từ 200 - 700 trứng trong suốt vòng đời.
4.3. Giai đoạn sâu non
Sâu non là giai đoạn gây hại chính của C. suppressalis. Sâu non tuổi đầu dài khoảng 1,5 mm, đầu màu đen và thân màu trắng xám. Khi trưởng thành, sâu dài khoảng 19 - 25 mm, cơ thể hơi thuôn hai đầu và có năm sọc dọc màu nâu tím đến nâu sẫm chạy dọc mặt lưng.
Sâu non đẫy sức có: Đầu màu đỏ nâu sẫm hoặc đen, mặt bụng ngực màu trắng vàng nhạt, mảnh lưng ngực trước màu nâu đen, năm vạch dọc rõ trên lưng.
Thông thường sâu có 5 tuổi, cá biệt có thể có 7 tuổi. Chiều rộng vỏ đầu thường được sử dụng để phân biệt các tuổi sâu. Trong điều kiện nhiệt đới, thời gian phát triển sâu non kéo dài 21- 48 ngày. Phần lớn nghiên cứu thực địa ghi nhận thời gian phát triển phổ biến từ 28 - 35 ngày.
Sau khi nở, sâu non tuổi nhỏ tập trung thành từng nhóm giữa bẹ lá và thân cây. Một số cá thể có thể phát tán sang cây khác nhờ gió. Sau tuổi 3, khoảng 10 - 12 ngày sau nở, sâu bắt đầu đục vào thân lúa và cư trú bên trong mô mềm ẩm của thân cây. Nhiều cá thể có thể cùng gây hại trong một lóng thân.
Sâu đục thân 5 vạch đầu đen thường gây hại thành từng ổ trên ruộng lúa do sâu non mới nở chỉ di chuyển quanh khu vực gần ổ trứng.
4.4. Giai đoạn nhộng
Nhộng hóa diễn ra bên trong thân lúa, gốc rạ hoặc rơm rạ sau thu hoạch. Nhộng mới hóa có màu vàng nhạt đến nâu vàng, trên lưng xuất hiện năm sọc dọc màu nâu gụ, trong đó ba sọc giữa nổi bật hơn. Nhộng cái thường dài hơn nhộng đực. Cuối bụng phía lưng có bốn gai xếp hình vòng cung và phía bụng có hai gai ngắn, thẳng, không có lông.
Khi nhiệt độ vượt quá khoảng 11°C, sâu non trưởng thành bắt đầu hóa nhộng. Khi nhiệt độ trên 15 - 16°C, trưởng thành có thể vũ hóa bình thường. Thời gian phát triển của nhộng thường kéo dài 8 - 9 ngày.
4.5. Vòng đời
Chilo suppressalis là loài côn trùng biến thái hoàn toàn với bốn giai đoạn: Trứng, sâu non, nhộng, trưởng thành. Toàn bộ vòng đời thường kéo dài 35 - 50 ngày. Ở các vùng ôn đới, sâu thường qua đông ở dạng sâu non hoặc nhộng trong gốc rạ và rơm rạ.
5. Tập tính gây hại và triệu chứng
Sâu non gây hại chủ yếu bằng cách ăn phá bẹ lá và đục vào thân lúa. Vết hại ban đầu trên bẹ lá thường là các vệt trong suốt, sau chuyển vàng nâu và khô.
Khi sâu đục quanh các đốt thân khiến cây còi cọc ở giai đoạn đẻ nhánh, bông bị teo trong giai đoạn làm đòng, xuất hiện bông bạc ở giai đoạn trỗ.
Hai triệu chứng đặc trưng gồm: Dảnh héo, chết đỉnh sinh trưởng ở giai đoạn đẻ nhánh và bông bạc, lép, ít hạt ở giai đoạn đòng trỗ - kết hạt. Các cây bị bông bạc thường lép hoàn toàn hoặc chỉ có rất ít hạt. Thân lúa bị đục cũng dễ gãy đổ hơn.
Khi trưởng thành chui ra khỏi thân lúa, chúng để lại các lỗ thoát hình tròn trên thân cây. Nhiều nghiên cứu cho thấy sâu đục thân sọc thường gây hại mạnh ở khu vực giữa ruộng lúa, khác với sâu đục thân cú mèo thường xuất hiện ven ruộng.
6. Thích nghi sinh thái và động thái quần thể
Một trong những đặc điểm nổi bật của C. suppressalis là khả năng thích nghi sinh thái rất cao.
Sâu non có thể chịu được điều kiện nhiệt độ thấp thông qua tích lũy glycerol, điều hòa chuyển hóa lipid, biểu hiện protein sốc nhiệt, các cơ chế sinh hóa chống đông.
Ở vùng ôn đới, sâu thường ngủ đông trong gốc rạ hoặc thân cây khô sau thu hoạch. Biến đổi khí hậu được dự đoán sẽ làm tăng số lứa phát sinh, rút ngắn thời gian phát triển, mở rộng vùng phân bố, gia tăng nguy cơ bùng phát dịch hại.
7. Kháng thuốc trừ sâu
Kháng thuốc là thách thức nghiêm trọng trong quản lý C. suppressalis hiện nay. Nhiều quần thể đã kháng: organophosphate, carbamate, nereistoxin, avermectin, diamide, spinosyn.
Các cơ chế kháng chính gồm: Đột biến vị trí tác động, tăng cường enzyme giải độc, thay đổi sinh lý thích nghi.
Các gen liên quan kháng thuốc gồm: RyR; ace1, kênh chloride phụ thuộc glutamate. Đột biến RyR Y4667D liên quan chặt chẽ đến tính kháng diamide (như Chloratrniliprole,…) mức cao.
8. Quản lý dịch hại tổng hợp (IPM)
Xu hướng quản lý hiện đại đối với C. suppressalis tập trung vào các giải pháp sinh thái và bền vững thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào thuốc hóa học.
Các biện pháp IPM bao gồm: Gieo cấy đồng loạt, tiêu hủy gốc rạ, bẫy pheromone, bảo tồn thiên địch, luân phiên hoạt chất, giám sát kháng thuốc, dự báo phát sinh dịch hại.
9. Biện pháp hóa học
Có thể áp dụng công thức: Chlorfenapyr 10% + Emamectin benzoate 2% hoặc Chlorantraniliprole 16% + Indoxacarb 4%.
Lưu ý: Hiện nay nhóm Diamide như Chlorantraniliprole có thể không còn hiệu quả cao tại khu vực Đồng Bằng Sông Hồng đối với Sâu đục thân 5 vạch đầu đen. Một số vùng khác như Bắc Trung Bộ có thể vẫn còn hiệu quả. Để biết chi tiết vui lòng liên hệ chúng tôi.
Biên soạn: Thạc sĩ. Phan Anh Thế
Ghi chú: Các trang webs, bài báo sử dụng nguồn trên bắt buộc ghi rõ nguồn từ www.profesfar.com