- Tên tiếng Anh: White tip nematode
- Tên tiếng Việt: Tuyến trùng khô đầu lá lúa
- Tên khoa học: Aphelenchoides besseyi
Đây là loài tuyến trùng ký sinh thực vật có kích thước hiển vi, cơ thể dạng sợi, trong suốt và không màu, chiều dài trung bình khoảng 0,5–0,7 mm. Tuyến trùng chủ yếu ký sinh trên cây lúa và có khả năng tồn tại trong hạt giống ở trạng thái tiềm sinh, giúp chúng duy trì nguồn bệnh qua nhiều vụ canh tác. Chúng xâm nhập vào mô non như lá và đỉnh sinh trưởng, gây tổn thương tế bào thông qua hoạt động chích hút và tiết enzyme, dẫn đến hiện tượng trắng đầu lá, xoắn lá và giảm sinh trưởng. Loài này phân bố rộng ở các vùng trồng lúa trên thế giới và được xem là một trong những tác nhân quan trọng ảnh hưởng đến năng suất và chất lượng lúa.
Aphelenchoides besseyi là tuyến trùng ký sinh có khả năng tồn tại trong hạt giống ở trạng thái tiềm sinh và tái hoạt động khi gặp điều kiện thuận lợi, tạo nên chu trình lây nhiễm bền vững qua nhiều vụ. Cơ chế gây hại dựa trên hoạt động chích hút kết hợp tiết enzyme phân giải mô, làm rối loạn cấu trúc tế bào tại lá non và đỉnh sinh trưởng. Đặc điểm hình thái như cơ thể trong suốt, dài khoảng 0,5–0,7 mm đã được mô tả nhất quán trong các tài liệu chuẩn, là cơ sở quan trọng cho việc giám định và chẩn đoán [1], [7].
Về mức độ nguy hại, các nghiên cứu thực nghiệm cho thấy đây là một trong những tác nhân có ảnh hưởng lớn đến năng suất lúa. Bệnh biểu hiện rõ nhất ở giai đoạn đẻ nhánh và có thể gây giảm năng suất tới 50% trong điều kiện thuận lợi [2]. Trên các giống mẫn cảm, mức thiệt hại dao động từ 17–54%, trong khi ở giống có tính kháng, mức giảm vẫn có thể đạt khoảng 24%, phản ánh mối quan hệ chặt chẽ giữa mật độ tuyến trùng, kiểu gen cây chủ và điều kiện môi trường [3].
Triệu chứng điển hình trên đồng ruộng bao gồm hiện tượng trắng đầu lá dài khoảng 3–5 cm, lá xoắn và khô, cây sinh trưởng kém, ít dảnh. Trên bông, sự phát triển bị hạn chế với số hạt giảm và tỷ lệ lép tăng. Một đặc điểm quan trọng là hạt nhiễm tuyến trùng vẫn giữ hình thái và nội nhũ gần như bình thường, khiến việc nhận diện bằng mắt thường khó thực hiện, qua đó làm tăng nguy cơ lan truyền bệnh qua nguồn giống [7].
Ở cấp độ sinh lý, tuyến trùng tác động đến nhiều quá trình then chốt của cây lúa. Sự phá hủy mô và rối loạn vận chuyển nước – dinh dưỡng làm giảm hiệu suất quang hợp và tích lũy chất khô. Đồng thời, quá trình phân bổ carbohydrate về cơ quan sinh sản bị gián đoạn, dẫn đến giảm số hạt chắc và khối lượng hạt. Các nghiên cứu cũng cho thấy tuyến trùng tập trung tại đỉnh sinh trưởng trước trỗ và sau đó di chuyển vào hạt, nơi mật độ tăng nhanh và ảnh hưởng trực tiếp đến cấu trúc năng suất [1], [4].
Mặc dù đã có nhiều nghiên cứu về chọn giống, đến nay chưa có giống lúa nào được xác nhận miễn nhiễm hoàn toàn với Aphelenchoides besseyi. Sự khác biệt chủ yếu nằm ở khả năng hạn chế sự phát triển quần thể tuyến trùng và mức độ biểu hiện triệu chứng. Một số trường hợp nhiễm nhưng không biểu hiện rõ triệu chứng cho thấy tương tác phức tạp giữa tuyến trùng và cây chủ, làm tăng khó khăn trong công tác chẩn đoán và quản lý [5].
Tổng hợp các kết quả nghiên cứu cho thấy yếu tố quyết định trong quản lý bệnh là kiểm soát nguồn giống và hiểu rõ cơ chế sinh lý cây trồng. Mật độ tuyến trùng trong hạt có tương quan trực tiếp với mức độ bệnh trên đồng ruộng, do đó việc kết hợp xử lý giống, quản lý dinh dưỡng và điều kiện canh tác là hướng tiếp cận hiệu quả và bền vững [1], [4].
BIỆN PHÁP PHÒNG TRỪ: Vui lòng liên hệ
Biên soạn: Thạc sĩ. Phan Anh Thế
TÀI LIỆU THAM KHẢO
- [1] EPPO (2004), Diagnostics protocols for Aphelenchoides besseyi, European and Mediterranean Plant Protection Organization.
- [2] Taylor, A.L. (1969), Plant nematodes of economic importance, McGraw-Hill.
- [3] Atkins, J.G. & Todd, E.H. (1959), White tip disease of rice studies, USDA.
- [4] Fortuner, R. & Merny, G. (1979), Nematodes of rice fields, ORSTOM.
- [5] Bridge, J. et al. (2005), Plant parasitic nematodes in tropical agriculture, CABI Publishing.
- [6] Hunt, D.J. (1993), Aphelenchida, Longidoridae and Trichodoridae: their systematics and bionomics, CAB International.
- [7] Nguyễn Thị Thanh Hồng, Ngô Bích Hảo (2013), Nghiên cứu tuyến trùng hại hạt giống lúa, Nhà xuất bản Nông nghiệp.
